غلامحسين مصاحب مىباشد « 1 » . وجود تصوّر « معادله » و لو به‌صورت اوليّه طىّ هزاره‌هاى پيش از ميلاد در ايران‌زمين ؛ و استمرار چنين تفكّرى طىّ ادوار بعدى برحسب قرائن معيّن و شواهد كافى ، خود نشانگر آن است كه در قلمرو رياضيات مزاج ايرانى با دانش « جبر » سازگارتر است . هم در قلمرو رياضى چنين نمايد كه مزاج يونانى جماعت با دانش « هندسه » آميخته‌تر باشد ، چنان‌كه از افلاطون نقل كرده‌اند كه گفت « خداوند جاودانه سرگرم كار هندسه است » ؛ و بسا حكماى باستانى ما هم شايد با توجه به مفهوم ضمنى « نيروى ناگزير » ( - جبر ) مايل به ذكر اين نكته بوده باشند كه در ايران‌زمين « خداوند جاودانه سرگرم كار جبر است » . همين نكته و نظر را تاريخ‌نگار برجستهء علم جان برنال چنين بيان كرده است : « از روزى كه حساب به بن‌بست عدد اصمّ برخورد ، رياضىدانان يونانى از عدد روى برتافتند و به خطّ و سطح عطف توجّه نمودند ، زيرا فكر مىكردند كه در هندسه از اين‌گونه مشكلات منطقى خبرى نيست . حاصل آن شد كه يونانيان هندسهء اندازه‌گيرى را كه شايد بزرگترين خدمت آنها در عرصهء علم است تكامل بخشيدند . رياضيات بابلى و جانشين آن در هند و اسلام همچنان در قلمرو حساب و جبر باقى ماند . » « 2 » امّا رياضيات بابلى گذشته از اعمال « حساب » عادى در امور جارى و ادارى يا بانكدارى و تجارت ، به نحو علمى و متخصّصانه در محاسبات نجومى و ارصاد فلكى متجلّى مىگردد . نجوم بابلى كه مراد از آن در اينجا همانا دانش علمى ستاره‌شناسى يا علم هيئت و نجوم ( Astronomy ) مىباشد - نه هرگز « احكام نجوم » يا اخترگويى و ستاره‌خوانى ( Astrology ) - خود از اواخر هزارهء دوم ( پيش از ميلاد ) سه مرحله طىّ كرده است ، كه موافق با طرح تاريخى مورد نظر ما مرحله دوم همان عهد مادى ( از 612 ق . م - سقوط آشور ، تا 539 ق . م - سقوط بابل ) ظاهرا دورهء رياضى شدن نجوم بابلى بشمار مىرود ، كه اهمّ امور واقع طىّ آن دوره همانا تقسيم منطقة البروج سماوى به دوازده بخش 30 درجه‌اى ( بر روىهم 360 درجه ) و ديگر رصدهاى منظّم قمر و سيّارات ، تعيين اوضاع

--> ( 1 ) . مجلّهء باستان‌شناسى و هنر ايران ، ش 3 ( 1348 ) ، ص 4 - 5 / سرگذشت سازمانها و نهادهاى علمى ( صدرى افشار ) ، ص 14 . / E . M . Bruins ( et ) M . Rutten : Textes mathematiques de Suse , paris , 1961 ( 136 p . 51 planche ) . ( 2 ) . علم در تاريخ ، ج 1 ( ترجمهء پيرانفر - فانى ) ، ص 146 .